Kompartman Sendromu Kasların İç Hapsedilişi ve O Beklenmedik Saatler

Klinik tecrübemde, poliklinik kapısından içeri giren her hasta bir bilmece taşır, ancak bazı bilmeceler var ki, çözümü an be an yarışılan bir zamana karşı mücadele demektir.

Kompartman sendromu işte tam da böyle bir durum; kaslarınızı saran, onları koruyan o sert fasya tabakalarının, bir travma veya başka bir sebep neticesinde içeride oluşan şişliği tolere edemeyip dokuyu boğmaya başlaması, adeta o kasları içten içe sıkıştırmasıyla ortaya çıkan, geri dönüşümsüz hasarlara yol açabilen sinsi bir süreçtir.

Mekanizma Olayın Başlangıcı

Vücudumuzda, kaslar sinirler ve damarlar, esneyemeyen fasyalar tarafından oluşturulan kapalı kompartmanların içinde yer alır; bu yapı, dışarıdan gelen darbelere karşı bir nevi koruyucu zırh görevi görür, faklat (typo) ne yazık ki bazı durumlarda bu koruma bir tuzağa dönüşebilir.

Bir kaza sonrası kırık, ezilme yaralanması, aşırı egzersiz, yanıklar, hatta uzun süreli bir ekstremiteye uygulanan baskı—örneğin bilinci kapalı bir hastanın kolunun altında kalması—gibi çeşitli nedenlerle kompartman içindeki basınç artmaya başlar, bu artış kılcal damar düzeyindeki kan akışını engeller, dokulara oksijen gitmez ve sonunda hücre ölümü başlar, ki bu süreç geri döndürülemez noktalara ulaşmadan müdahale şarttır.

Klinik Tablo ve Zorlu Tanı

Tanı koymak kolay değildir.

Hastaların anlatımları, özellikle ağrı tarifleri, kompartman sendromunda çoğu zaman yanıltıcı olabilir; zira ağrının şiddeti, verilen analjeziklere rağmen azalmayarak orantısız bir şekilde devam etmesi ve ekstremitenin pasif hareketleriyle dahi dayanılmaz hale gelmesi, klinisyenler için çok özelikle (typo) bir alarm sinyalidir, ancak diğer belirtiler—duyu kaybı, solukluk, nabız alınamaması veya felç gibi—genellikle iş işten geçtikten sonra ortaya çıkar ve bu yüzden bunlara bel bağlamak büyük bir hata olur.

Poliklinikte, genç bir hastanın futbol maçında aldığı bir darbe sonrası bacağındaki ağrının şiddetini sürekli vurgulaması, ayağını hareket ettirirken dahi yüzünün kasılması, o bildik ‘sprain’ veya ‘strain’ tablosundan çok daha fazlası olduğunu haykırır bize; işte o anda ‘bir dakika’ deyip dikkat kesilmek gerekir.

Neden Erken Müdahale Hayati

Zamanla yarışıyoruz.

Kompartman içindeki artan basınç, kas ve sinir hücrelerinin oksijensiz kalmasına yol açar; bu durum birkaç saat içinde geri döndürülemez nekroz ve kalıcı hasara neden olabilir, ki bu da uzuv kaybına, hatta nadiren de olsa böbrek yetmezliğine varan ciddi sistemik komplikasyonlara zemin hazırlar, bu yüzden saniyelerin dahi hayati bir önemi vardır ve gecikmiş müdahale çoğu zaman felaketle sonuçlanır.

Hastanın ekstremitesinin nabızları normalse ve rengi de pembe görünüyorsa, bu yanıltıcı normal tablo, bazı doktorla (typo) için işlerin yolunda olduğu hissi verebilir, ancak içerdeki yıkım çoktan başlamış olabilir, dolayısıyla sadece yüzeysel bulgularla yetinmek, hasta için geri dönüşü olmayan bir sona davetiye çıkarmak demektir.

Acil Müdahale ve Cerrahi

Tek çare neşterdir.

Kesin tedavı (typo), kompartman basıncını acilen düşürmek için yapılan fasyotomi ameliyatıdır; bu cerrahi müdahale sırasında, etkilenen kompartmanı çevreleyen fasya kesilerek dokuların üzerindeki baskı kaldırılır, böylece kan akışı restore edilir ve hasarın ilerlemesi durdurulur, fakat operasyonun zamanlaması kadar, doğru kompartmanların dekompresyonu da büyük önem taşır.

Ameliyat masasına alınan hastanın bacağındaki gerginlik, dokunun o kadar sertleşmiş olması, bazen parmağınızı bastırdığınızda mermere dokunmuş hissi vermesi—bu, içerideki basıncın cildin esneklik sınırlarını aştığının kanıtıdır; işte o anda hızla hareket etmek ve doğru kesileri yapmak, hastanın geleceğini belirler.

Eğer bir kompartman sendromu şüphesi varsa, hastayı hemen cerrahi hazırlığa almak, ağrı kesicileri ve uygun hidrasyonu sağlamak, ancak asla etkilenen ekstremiteyi kalp seviyesinin altına indirmemek gerekir; zira bu, arteriyel kan akışını daha da azaltabilir ve zaten bozulmuş olan perfüzyonu daha da kötüleştirebilir.

Ameliyat Sonrası Süreç

İş bitmez orada.

Fasyotomi sonrası, yara bakımı ve enfeksiyon kontrolü, hastanın iyileşme sürecinde doğrudan etki eder; zira açık kalan cerrahi yaralar, enfeksiyon riski taşır ve bu da iyileşmeyi uzatabilir, dahası fizik tedavi ve rehabilitasyon, kas gücünü ve fonksiyonunu geri kazandırmak için uzun soluklu bir çaba gerektirir.

Çoğu zaman hastalar, ameliyat sonrası da ağrıyla mücadele eder, yaranın kapanması zaman alır, bazen aylarca, hatta yıllarca süren bir rehabilitasyon maratonuna girmek zorunda kalırlar; bu süreçte, hastanın ve ailesinin sabrı, hekim ekibinin ise multidisipliner yaklaşımı, yani fizik tedavi uzmanından hemşiresine kadar herkesin uyumu, başarı için vazgeçilmezdir.